Wat zij net zei

Ooit zat ik in een Vereniging van Eigenaren. Met drie mannen. Mannen vol dadendrang die panden opkopen, opknappen en verhuren. Die hard praten want dan schiet het op. En niet luisteren want dan schiet het nóg sneller De eerste vergadering leek het alsof ik 150 jaar terug in de tijd was geworpen. Ze zaten zo evident niet op mijn inbreng te wachten dat ik het op een gegeven moment niet eens meer probeerde. Ik knikte maar wat, deed alsof ik geboeid was, verbeet mijn ergernis.

De volgende keer zou het anders gaan, nam ik me heilig voor. Ik zat rechtop, keek hen nadrukkelijk aan, onderbrak terug, herhaalde mijn punt steeds opnieuw. Werkte het? Absoluut. Ze konden niet meer om me heen. Maar de sfeer werd akelig. Afspraken werden niet nagekomen. Ik was 'gehoord' en gelijk niet meer welkom.

Wat hier speelde, ging eigenlijk niet over de inhoud van wat ik zei. Het ging over hoe ik werd bejegend. En juist dat bepaalt of je je nog laat horen.

Spreekangst gaat niet alleen om het podium

Voor veel mensen die ik begeleid speelt spreekangst juist op in vergaderingen en groepsgesprekken. Daar waar je niet officieel aan beurt komt, maar tóch jzelf hhet woord moet nemen. Voor sommigen voelt een vergadering zelfs zwaarder dan een presentatie. Bij een presentatie weet je dat je aan zet bent; bij een vergadering moet je steeds opnieuw beslissen wanneer je instapt, en weet je dat het moment voorbij is voordat je iets hebt gezegd.

En hier zit de kern: hoe je wordt bejegend, traint je zenuwstelsel. Word je keer op keer overgeslagen, weggewuifd of overstemd, dan leert je systeem iets. Dat het misschien veiliger is om stil te zijn. Zo houden vergadering en podium elkaar in stand. Wie merkt dat haar bijdrage in een overleg niet landt, gaat op den duur ook anders aankijken tegen dat ene moment dat ze écht vooraan moet staan.

Slechte bejegening heeft vele vormen

Bejegening kan op allerlei manieren misgaan. Soms is het iemand die het podium pakt om te laten zien wat die allemaal weet. Een type dat ik in mijn boek de pronker noem. Zo iemand praat niet mét je, maar over je heen. Soms word je niet serieus genomen om je leeftijd, je functie, of simpelweg omdat je nieuw bent. En soms speelt mee dat je een vrouw bent.

Want dat laatste is geen inbeelding. Onderzoek van de George Washington University liet zien dat gesprekspartners vaker onderbreken wanneer ze met een vrouw spreken dan wanneer ze met een man spreken. Mannen onderbraken vrouwen in die studie vaker dan mannen andere mannen onderbraken; opvallend genoeg onderbraken ook vrouwen vrouwen vaker dan mannen. Niet uit kattigheid, maar omdat we allemaal, vaak onbewust, hebben geleerd wiens stem je sneller onderbreekt. Er speelt nog iets hardnekkigers: wie afwijkt van wat anderen 'gepast' vinden, wordt vaak afgestraft. Een vrouw die zich uitspreekt en standhoudt, is al snel 'lastig'. Een man die zachtaardig en bescheiden blijft, is al snel 'soft'. Karikaturen, maar de mechanismen erachter zijn taai.

Daar zit de spagaat: ben je vriendelijk en meegaand, dan word je niet serieus genomen. Stel je je stevig op, dan word je opzijgezet. En ondertussen denk je: misschien ligt het toch aan mij.

Het ligt niet alleen aan jou. Er speelt iets in de interactie. En juist daar kun je iets mee.

Je kunt de interactie sturen

Bejegening is geen eenrichtingsverkeer. Het ontstaat tussen mensen, en dat betekent dat je het deels kunt beïnvloeden in plaats van het te ondergaan.

Neem de pronker. De verleiding is om mee te vechten, harder te praten, je punt te herhalen tot die wel moet luisteren. Maar dat maakt de sfeer akelig. Dat had ik in die VvE zelf ondervonden. Wat beter werkt, is zo iemand even het podium geven en het dan vriendelijk weer overnemen: "Mooi punt, en daar wil ik dit aan toevoegen…" Je vecht niet, je parkeert en stuurt.

Wat zij net zei

Een tweede manier komt uit het Witte Huis, waar vrouwelijke stafleden een tactiek bedachten: ze fungeren als elkaars versterker. Spreek vooraf met iemand af dat die jouw punt herhaalt, niet in dezelfde woorden, maar met dezelfde strekking en het liefst een ander voorbeeld, zodat het niet als napraten klinkt. Het heet amplificatie, en je stem klinkt er dubbel zo hard door. Ga daarbij niet naast elkaar zitten en reageer niet meteen: houd wat afstand in tijd en ruimte, en begin met iets als "Wat zij net zei, lijkt me echt bruikbaar, daar zou ik dit aan willen toevoegen." Ik heb het in een training uitgeprobeerd, met twee deelneemsters in het complot en een acteur die regelmatig onderbrak. De versterkte boodschap landde merkbaar harder, zelfs bij de acteur die van niets wist.

Kijk wie je aankijkt

En dan iets kleins, maar verrassend krachtig: kijk wie je aankijkt. Onderzoek liet zien dat sprekers na hun punt vaak een man aankijken, die dat opvat als een uitnodiging en als eerste reageert. Kies dus bewust wie je aankijkt na een bijdrage: een medestander, of iemand die je punt eerst even laat bezinken, in plaats van iemand die meteen tegengas geeft. Dit geldt ook bij de vragenronde na een presentatie: wie jij aankijkt, bepaalt wie er als eerste reageert.

Blijf zacht. Blijf staan. Blijf spreken.

Wat ik wou dat ik in die VvE eerder had geweten: je hoeft niet te kiezen tussen aardig en stevig. Je hoeft niet te verharden om gehoord te worden, en je hoeft je ook niet kleiner te maken om aardig te blijven.

Dat is het derde antwoord: je ruilt je warmte niet in, en je verdwijnt ook niet. Als je merkt dat je vaker dan je lief is je mond houdt in vergaderingen, dat je je punt niet meer probeert te maken omdat je weet dat je toch wordt overstemd, dan is dat een teken, geen falen.

Blijf zacht. Blijf staan. Blijf spreken.

Kijktip: Senator Katy Gallagher reageert in de Australische Senaat op de neerbuigende toon van een mannelijke collega. Een treffend voorbeeld van bejegening en zijn reactie bewijst onbedoeld precies haar punt.